Bellek ve duygu: müzik neyi hatırlatır, nasıl duygulandırır?

Bir şarkının ilk iki saniyesi seni otuz yıl geriye götürebilir; aynı şarkı bir başkasında hiçbir şey uyandırmaz. Bu ders, müziğin bellek ve duyguyla kurduğu ilişkiyi işliyor. Bu ilişki müzik terapinin hem en güçlü aracı, hem de en kolay abartılan alanıdır. Omurga SEP ders sunumu, 29.10.2026 (“Bellek ve müzik” ile “Düşünme, problem çözme, duygu ve müzik”). Algı ve beklenti kavramları önceki derste anlatıldı.

Belleğin üç işlemi

Ders sunumuna göre öğrenilen bilginin saklanmasını bellek sağlar ve bunun üç işlemi vardır:

• Kodlama: Dış dünyadaki bilginin zihinsel bir temsilinin oluşması.
• Depolama: Bu temsilin zaman içinde saklanması. Beyin yapısında kısa ve uzun süreli değişiklikler gerektirir.
• Geri getirme: Saklanan bilginin gerektiğinde çağrılması.

Müzik terapide bu üçü arasında en çok ilgilendiğimiz, geri getirmedir. Müzik çoğu zaman anıyı yaratmaz, onu çağıran güçlü bir ipucudur.

Üç depolu model ve düzeltmeleri

Sunu, Atkinson ve Shiffrin’in üç aşamalı modelini kullandı: duyusal bellek → kısa süreli bellek → uzun süreli bellek (Atkinson ve Shiffrin, 1968).

• Duyusal bellek ham uyaranın çok kısa süren izidir. İşitsel olanına ekoik bellek denir. Bir melodiyi anlayabilmek için az önce duyulan sesin izi, yeni gelen sesle ilişkilendirilecek kadar kısa bir süre korunmalıdır.
• Kısa süreli bellek (KSB) sınırlı miktarda bilgiyi kısa süre erişilebilir tutar: telefon numarasını yazana kadar akılda tutmak gibi. Sunuya göre bir bilginin tutulup tutulmayacağını belirleyen şey, kişinin ona verdiği anlamdır.
• Uzun süreli bellek bilgiyi yıllarca, bazen ömür boyu saklar.

Çalışma belleği yalnız saklamak değil, bilgiyi etkin biçimde işlemektir. Sunudaki hekim örneği tam yerinde: hastanın anlattığı yakınmaları akılda tutarken onları olası tanılarla karşılaştırmak. Müzikteki karşılığı, melodinin önceki bölümünü zihinde tutup şu an duyulanla karşılaştırmaktır. Baddeley’nin modelinde çalışma belleği, farklı türden bilgileri bir araya getiren bir “epizodik tampon” da içerir (Baddeley, 2000).

Bir şarkıyı tanıma zinciri sunuda şöyle verildi: ekoik iz → KSB → çalışma belleği → uzun süreli bellek (“Bunu biliyorum”) → otobiyografik bellek (“Bu şarkı üniversite yıllarımı hatırlattı”).

Uzun süreli bellek tek bir sistem değildir

Sistem	İşlev	Müzik örneği	Başlıca yapılar
Bildirimsel: epizodik	Kişisel olaylar	“Bu şarkı düğünümüzde çalmıştı.”	Hipokampus ve medial temporal lob
Bildirimsel: semantik	Genel bilgi	“Mozart Avusturyalı bir bestecidir.”	Medial temporal lob, yaygın neokorteks
Bildirimsel olmayan: prosedürel	Beceri ve alışkanlık	Parmakların düşünmeden doğru perdeye gitmesi	Striatum, motor korteks, beyincik

Bu ayrımın klinik temeli, medial temporal lob hasarı olan hastalarda yeni bildirimsel bilgi öğrenme bozulurken motor beceri öğrenmenin korunabilmesidir (Squire, 2004). Bu ayrım, aşağıda demans başlığında doğrudan işimize yarayacak.

Otobiyografik bellek ve MEAM

Otobiyografik bellek yaşam öyküne ait anılardır. Ders sunumuna göre müzik bu anılar için güçlü bir geri çağırma ipucu olabilir. Müzikle uyarılan otobiyografik anılara literatürde MEAM denir (music-evoked autobiographical memories).

Neler biliniyor?

• Geniş bir popüler müzik derleminden seçilen parçalarla yapılan laboratuvar ve çevrimiçi çalışmada şarkı sunumlarının ortalama yaklaşık %30’u otobiyografik bir anı uyandırdı. Şarkıların çoğu güçlü ve ağırlıkla olumlu duygular uyandırdı; nostalji en sık bildirilen üçüncü duyguydu (Janata ve ark., 2007).
• Görüntüleme çalışmasında dorsal medial prefrontal korteks, şarkının kişisel anı değeri arttıkça daha çok etkinleşti. Aynı bölge, müziğin tonal yapısındaki hareketi de izliyordu. Medial prefrontal korteks, müzik ile kişisel anıyı birleştiren bir düğüm olarak öne çıktı (Janata, 2009).
• Alzheimer hastaları dahil katılımcılarda, kişinin kendi seçtiği müzikten sonra çağrılan anılar, sessizlikte çağrılanlara göre daha özgül, daha duygusal ve daha hızlıydı; daha az yürütücü çaba gerektiriyordu. Yazarlar bunları istemsiz anı olarak nitelendirdi (El Haj ve ark., 2012).

Flaş bellek ise farklı bir şeydir. Brown ve Kulik’in tanımladığı bu anılar şaşırtıcı ve önemli bir olayın öğrenildiği anın (nerede, kimle, ne yaparken) çok canlı hatırlanmasıdır (Brown ve Kulik, 1977). Ders sunumundaki karşılaştırma:

	Flaş bellek	MEAM
Olay	Şaşırtıcı, önemli bir olay	Her tür kişisel yaşam olayı
Müzik	Bulunması gerekmez	Temel hatırlama ipucu
Canlılık ve güven	Yüksek	Değişken

Sunuda flaş anıların “yüksek güvenle” hatırlandığı söylendi. Bu doğru, ama eksik.

Demans ve Alzheimer: müzikal bellek gerçekten korunuyor mu?

Bu, müzik terapinin en sık alıntılanan ve en sık abartılan iddiasıdır. Ders sunumu temkinliydi: bir sistematik derlemenin, Alzheimer dahil bazı klinik gruplarda MEAM’ların görece korunabildiğini bildirdiğini söyledi ve hemen ekledi: bu, bütün bellek işlevlerinin korunduğu anlamına gelmez. Bunu bileşenlerine ayıralım:

Bileşen	Bellek sistemi	Kanıt ne diyor?
Enstrüman çalma	Prosedürel (örtük)	Alzheimer’lı bazı müzisyenlerde korunabilir (Baird ve Samson, 2009).
Tanıdık ya da yeni melodiyi açıkça tanıma	Bildirimsel (açık)	Çoğu çalışmada bozulur. “Müzik unutulmaz” fikri bütünüyle desteklenmez (Baird ve Samson, 2009). Ağır demansta tanımanın korunduğu tek tek vakalar bildirilmiştir (Cuddy ve Duffin, 2005); vaka sunumu genellenemez.
Müzikle uyarılan anılar (MEAM)	Otobiyografik	15 klinik çalışmalık bir sistematik derlemede müzik bu gruplarda anı uyandırdı; Alzheimer hastalarında resimle uyarılan anılara göre göreli bir avantaj vardı. Frontotemporal demansta ise müzikle de resimle de daha az anı çağrıldı (Kaiser ve Berntsen, 2022).
Neden korunuyor olabilir?	Mekanizma	32 sağlıklı gençte, uzun süredir bilinen müziği kodlayan bölgeler kaudal anterior singulat korteks ve ventral pre-SMA olarak bulundu. Alzheimer hastalarında bu bölgelerde atrofi ve glukoz hipometabolizması beynin geri kalanına göre az, amiloid birikimi ise azalmamıştı (Jacobsen ve ark., 2015).
Müzik temelli müdahale bilişi iyileştirir mi?	Klinik sonuç	30 çalışma ve 1720 katılımcılık Cochrane derlemesi: depresif belirtilerde hafif iyileşme (orta kesinlik), genel davranış sorunlarında olası iyileşme. Ajitasyon, kaygı, duygusal iyilik hâli ve biliş için kanıt gösterilemedi; tedavi bitiminden dört hafta sonra hiçbir sonuçta kalıcı etki gösterilemedi (van der Steen ve ark., 2025).

Duygu: bileşenler, duygulanım ve duygudurum

Ders sunumuna göre duygu (emotion), birbiriyle ilişkili beş bileşenden oluşan bir yaşantıdır: öznel deneyim, bilişsel değerlendirme, fizyolojik değişiklik, ifade ve eylem eğilimi. Korku örneği: “korkuyorum” (öznel), “bu tehlikeli” (değerlendirme), taşikardi (fizyolojik), yüz ifadesi ve ses tonu (ifade), kaçma isteği (eylem eğilimi).

İki terim daha:

• Duygulanım (affect): uyarana karşı anlık duygusal tepki ve dışa yansıması. “Şu anda ne hissettim?”
• Duygudurum (mood): bir süre süregelen genel duygusal durum. “Bir süredir nasılım?”

Algılanan duygu ve hissedilen duygu

• Algılanan duygu: Dinleyicinin müziğin ifade ettiğini düşündüğü duygu. “Bu müzik hüzünlü.”
• Hissedilen duygu: Dinleyicinin o an gerçekten yaşadığı duygu. “Bu müziği dinlemek bana huzur veriyor.”

Gabrielsson bu ikisinin ilişkisini dört olasılıkla tarif etti: örtüşebilirler, birbirinin tersi olabilirler, ilişkisiz olabilirler ya da müzik algılanan bir duyguyu ifade ederken hiçbir duygu hissedilmeyebilir (Gabrielsson, 2001). Mutlu ve hüzünlü ipuçlarının karıştığı müzikte dinleyiciler aynı anda karma duygular da bildirebilir (Hunter ve ark., 2010). Sunudaki örnek: vefat etmiş eşinin sevdiği şarkıyı dinleyen birinde hüzün, sevgi, özlem ve sıcaklık bir arada bulunabilir.

Hüzünlü müzikten haz almak bir paradoks gibi görünür. Sistematik bir derleme bunun üç koşulda gerçekleştiğini öne sürdü: müzik tehdit edici algılanmadığında, estetik olarak hoş bulunduğunda ve duygu düzenleme, empati ya da geçmişi düşünme gibi psikolojik bir yarar sağladığında (Sachs ve ark., 2015).

Müzik duyguyu nasıl uyandırır? BRECVEMA

Ders sunumu tek bir mekanizma olmadığını vurguladı ve altı yol saydı. Bu liste, Juslin ve Västfjäll’in çerçevesiyle büyük ölçüde örtüşür (Juslin ve Västfjäll, 2008). Çerçevenin 2013 güncellemesi sekiz mekanizma içerir ve baş harflerinden BRECVEMA diye anılır (Juslin, 2013):

Mekanizma	Ne demek?	Müzik örneği	Ders sunumunda
Beyin sapı refleksi	Ani, yüksek, uyumsuz sese otomatik uyarılma	Sessizlikten sonra ani bir vuruş	Yok
Ritmik eşlenme	Bedensel ritimlerin (ör. solunum) müziğin ritmine uyması	Yavaş tempoda solunumun yavaşlaması	Yok
Evalüatif (değerlendirici) koşullanma	Müziğin tekrar tekrar bir duyguyla eşleşmesi	Tedavi döneminde dinlenen şarkı	Öğrenilmiş çağrışım
Contagion: duygusal bulaşma	Müziğin “sesli ifadesini” içten taklit etmek	Yavaş, kısık, inen ezgide hüzün	Var
Visual imagery: görsel imgelem	Müziğin uyandırdığı imgelerin duygusu	“Kendimi deniz kenarında hissediyorum.”	Var
Episodic memory: epizodik bellek	Müziğin bir anıyı çağırması	“Babam hastanedeyken bunu dinlerdik.”	Var
Musical expectancy: müzikal beklenti	Beklentinin kurulması, geciktirilmesi, bozulması	Geciken çözülme, ürperme	Var
Aesthetic judgment: estetik yargı	Müziğin güzelliği ya da ustalığına hayranlık	Bir icranın virtüözlüğü karşısında huşu	Bilişsel değerlendirme

Pratik değer: seansta bir duygu ortaya çıktığında “hangi mekanizmadan?” diye sormak müdahaleyi değiştirir. Epizodik bellek yoluyla gelen gözyaşı anı üzerinde çalışmayı, ritmik eşlenme yoluyla gelen gevşeme ise tempo ayarını gerektirir.

Ürperme ve ödül: beklentinin kimyası

Müziğin en yoğun anlarında bazı dinleyiciler sırtta ürperme (chills) yaşar. Bu deneyim, hazzın beyindeki karşılığını incelemek için iyi bir pencere oldu.

• Blood ve Zatorre (2001): Katılımcıların kendi seçtiği, ürperme yaratan müzikle yapılan PET çalışmasında ürperme yoğunluğu arttıkça ventral striatum, orta beyin, orbitofrontal korteks gibi ödül ve motivasyon bölgelerinde kan akımı değişti. Ürpermeye kalp hızı, solunum ve kas etkinliğindeki değişiklikler eşlik etti. Bu ağlar yiyecek gibi yaşamsal ödüllerde ve bağımlılık yapan maddelerde de devreye girer (Blood ve Zatorre, 2001).
• Salimpoor ve ark. (2011): Raklopridli PET, doruk duygusal anda striatumda endojen dopamin salınımı gösterdi. Aynı müzikle yapılan fMRI ise ilginç bir ayrışma buldu: dorukları bekleme sırasında kaudat, doruğun kendisinde ise nükleus akumbens daha çok devredeydi (Salimpoor ve ark., 2011). Yani soyut bir ödülün beklentisi bile dopaminle ilişkilidir. Bu, önceki dersteki Meyer–Huron beklenti kuramının (Huron, 2006) nörokimyasal karşılığı olarak okunabilir.
• Ferreri ve ark. (2019): İlişkiden nedenselliğe geçen çalışma. 27 sağlıklı gönüllüde çift kör, çapraz desende levodopa müzikten alınan hazzı ve müzikle ilgili motivasyonu artırdı, risperidon ise azalttı (Ferreri ve ark., 2019).
• Mallik ve ark. (2017): Mu-opioid antagonisti naltrekson, müziğe verilen hem olumlu hem olumsuz duygusal tepkileri zayıflattı (Mallik ve ark., 2017).

Koelsch’in derlemesi bu tabloyu genişletir: müzikle uyarılan duygular amigdala, hipokampus, nükleus akumbens ve orbitofrontal korteks dahil temel duygu ağlarının tümünde etkinlik değişikliği yaratır (Koelsch, 2014).

Duygu düzenleme ve “her zaman mutlu etmek” yanılgısı

Duygu düzenleme, kişinin hangi duyguyu ne zaman yaşadığını ve bu duygunun yoğunluğunu, süresini ve ifadesini etkileyen süreçlerdir (Gross, 1998). Ders sunumu bunun “olumsuz duyguyu yok etmek” olmadığını vurguladı: kişi bir duyguyu azaltmak, artırmak, sürdürmek, anlamlandırmak ya da ifade etmek isteyebilir.

Sunu insanların müziği ne için kullandığını şöyle sıraladı: rahatlamak, enerji kazanmak, dikkatini başka yöne vermek, duyguyu ifade etmek, duyguyu sürdürmek, deneyimi anlamlandırmak. Sekiz ergenle yapılan grup görüşmelerinden kurulan bir modelde de müzikle duygudurum düzenleme, kişinin duyguyla ilgili hedeflerine çeşitli müzikal etkinliklerle ulaşma süreci olarak tanımlandı; eğlence, canlanma, dikkat dağıtma, boşalım ve zihinsel işleme gibi stratejiler tarif edildi (Saarikallio ve Erkkilä, 2007). Küçük örneklemli, nitel bir çalışmadır.

Müzik terapide bunun klasik bir uygulaması iso ilkesidir: müzik önce hastanın o anki duygudurumuna ve enerjisine eşlenir, sonra adım adım hedeflenen duruma doğru taşınır. Ajite bir hastaya doğrudan sakin müzik açmak yerine önce onun temposuna yakın bir müzikle başlanır. İlkenin bir psikoterapi vakasında merkezî yöntem olarak kullanımı yayımlanmıştır (Heiderscheit ve Madson, 2015). Bu tek bir vaka çalışmasıdır; ilkenin etkinliği için kanıt düzeyi düşüktür.

Hipnoz köprüsü: imgelem, beklenti, telkin

Bu ders, senin en güçlü olduğun alanla üç noktada kesişiyor.

1. İmgelem. Ders sunumuna göre müzik, fiziksel olarak orada olmayan bir yeri, kişiyi ya da olayı zihinde canlandırmak için güçlü bir bağlamsal uyarandır. BRECVEMA’daki “görsel imgelem” mekanizması bunun duygu tarafıdır. Müzik eşliğinde yönlendirilmiş imgelemin yapılandırılmış bir modeli olan Bonny yöntemi (Guided Imagery and Music, GIM) üzerine sistematik derlemede en az altı bireysel seanstan oluşan dizilerin incelendiği 9 çalışma (275 yetişkin) bulundu. Kaygı, depresyon ve yaşam kalitesi gibi psikolojik sonuçlarda orta–büyük etki büyüklükleri bildirildi. Fizyolojik sonuçlar ise çalışmalar arasında tekrarlanamadı (McKinney ve Honig, 2016). Kanıt umut verici ama küçük örneklemli.

2. Beklenti. Bir deneyimin ortaya çıkacağına dair beklenti, o deneyimi kısmen kendisi üretebilir; Kirsch bu “yanıt beklentisi” kuramıyla hipnotik yanıtları ve plasebo yanıtlarını aynı çatı altında açıklar (Kirsch, 1985). Müzikte ise beklenti, yukarıda gördüğün gibi doğrudan dopaminerjik ödül sistemine bağlanıyor (Salimpoor ve ark., 2011). Müzikal beklenti (bir sonraki notaya dair) ile yanıt beklentisi (bu müziğin beni gevşeteceğine dair) farklı düzeylerdedir; ama ikisi de seansın sonucunu biçimlendirir.

3. Telkin. “Bu müzik seni gevşetecek” cümlesi, yanıt beklentisi açısından bir telkindir. Bu, müzik çalışmalarında körlemenin neden bu kadar zor olduğunu da açıklar: müziğin “kendi etkisi” ile onu sunuş biçiminin yarattığı beklentiyi birbirinden ayırmak güçtür. Seansta müziği sunma biçimin (sözel çerçeve, ses tonu, ritüel) müdahalenin parçasıdır ve kayda geçirilmelidir.

Düşünme ve problem çözme üzerine kısa bir not

Ders sunumunun üçüncü bölümü düşünme, şema, akıl yürütme, problem çözme ve yaratıcılığı işledi. Buradan klinik açıdan bir mesaj taşımak yeterli: sunu, “müzik problem çözmeyi artırır” diye genel bir önerme kurulamayacağını açıkça söyledi. Etki görevin türüne, müziğin sözlü ya da sözsüz olmasına, kişinin tercihine ve dikkat yüküne bağlıdır. Bazı koşullarda müzik ek bilişsel yük oluşturur. Bu, algı ve dikkat dersindeki arka plan müziği bulgularıyla tutarlıdır. Müzik düşünceyi mekanik olarak “kontrol etmez”; dikkat, anı, imge ve beklenti üzerinden onunla etkileşir.