Armoni, konsonans ve tını

Melodi sesleri art arda, armoni ise aynı anda düzenler. Bir gitarın tıngırdattığı eşlik, bir koronun dikey sesi, bir piyanonun sol eli: hepsi armonidir. Batı müziği armoniyi çok geliştirmiştir. Klasik Türk müziği ise ağırlıkla tek sesli (monofonik) ve heterofonik bir gelenektir: ana ilgi melodinin makam içindeki yolculuğundadır. İki geleneği karşılaştırmak, müzik terapide müzik seçerken “hangi kulağa konuştuğumuzu” anlamaya yardım eder.

Akor: üç sesli yapı

Akor, en az üç sesin birlikte duyulmasıdır. Batı armonisinin temel yapı taşı üç sesli akordur: bir kök sesin üstüne üçlü aralıklarla iki ses daha eklenir.

Akor	Yapı	Do üzerinde
Majör	kök + büyük üçlü (400 sent) + tam beşli	Do–Mi–Sol
Minör	kök + küçük üçlü (300 sent) + tam beşli	Do–Mi♭–Sol

İki akor arasında tek bir notanın yarım ses kayması (Mi → Mi♭) var. Ama Batı müziğine alışık bir kulak bu kaymayı belirgin bir duygu değişimi olarak duyar. Önceki dersteki aralık tablosunda büyük ve küçük üçlüyü birlikte çalıp karşılaştır:

Taban perdesi

220 Hz (La3)

Aralık	Oran	Sent (doğal / eşit)	Dinle
Oktav Aynı nota, bir kat yukarı: "aynı ama daha ince".	2:1	1200 / 1200	ArdışıkBirlikte
Tam beşli En "kaynaşık" aralıklardan; birçok kültürde temel.	3:2	702 / 700	ArdışıkBirlikte
Tam dörtlü Türk müziğinde dörtlü (cins) dizilerinin çatısı.	4:3	498 / 500	ArdışıkBirlikte
Büyük üçlü Majör akorun rengini veren aralık.	5:4	386 / 400	ArdışıkBirlikte
Küçük üçlü Minör akorun rengini veren aralık.	6:5	316 / 300	ArdışıkBirlikte
Tam ses (majör ikili) Dizilerin temel adımı.	9:8	204 / 200	ArdışıkBirlikte
Yarım ses (minör ikili) Batı müziğinin en küçük adımı.	16:15	112 / 100	ArdışıkBirlikte
Triton Geleneksel olarak "gerilim" aralığı.	45:32	590 / 600	ArdışıkBirlikte

Konsonans ve disonans

Konsonans kulağa kaynaşık, kararlı, “dinlenmiş” gelen birlikteliktir; disonans pürüzlü, gergin, “bir yere gitmek isteyen” birlikteliktir. Bunun iki katmanı var:

1. Akustik–fizyolojik katman. İki frekans birbirine çok yakınsa kokleada aynı kritik bant içine düşer ve hızlı genlik dalgalanmaları (vuru, pürüz) üretir. Plomp ve Levelt, saf tonlarda pürüzün en yüksek olduğu aralığın, kritik bant genişliğinin kabaca dörtte biri olduğunu gösterdi (Plomp ve Levelt, 1965). Gerçek enstrüman seslerinde ise harmonikler devreye girer: basit oranlı aralıklarda (2:1, 3:2) iki sesin harmonikleri büyük ölçüde çakışır ve kaynaşma artar.
2. Kültürel–öğrenilmiş katman. Hangi aralıkların kararlı sayılacağı, müzik kültürüne göre değişir. Makam müziğinde Batı kulağına “yanlış” gelen bir perde, o geleneğin dinleyicisi için tam olması gereken yerdedir.

Gerilim ve çözülme: beklentinin müziği

Müzikteki duygunun önemli bir kaynağı beklentidir. Kulak, kendi kültürünün müziğini dinledikçe “sırada ne gelir” konusunda örtük tahminler geliştirir. Gergin bir akor kararlı olana geçtiğinde (“çözüldüğünde”) bir rahatlama duyulur. Beklenti geciktirildiğinde ya da bozulduğunda dikkat, şaşkınlık hatta ürperme ortaya çıkabilir. Bu düzenliliklerin büyük kısmı resmî müzik eğitimi olmadan da edinilir (Bigand ve Poulin-Charronnat, 2006).

Makam müziğinde bunun karşılığı seyir ve durak kavramlarıdır: ezgi belirli perdelerde asılı kalır, gezinir ve sonunda durağa (makamın karar perdesine) inerek “yerine oturur”. Bunu bir sonraki derste dinleyeceğiz.

Tını: enstrümanların rengi

İlk derste tınının harmonik yapıyla ilişkisini gördük. Armoni bağlamında tını ayrıca önemlidir: aynı akor piyanoda, yaylı dörtlüde ya da neyde bambaşka bir duygu taşır. Müzik terapide enstrüman seçimi de bu yüzden terapötik bir karardır. Dokunsal titreşimi güçlü bir davul, yumuşak atak ve sönümlü bir lir, nefesle çalınan ve insan sesine yakın bir ney farklı amaçlara hizmet edebilir.

▶ Saf sinüsYalnız temel frekans; doğada neredeyse hiç yok.

▶ Yumuşak, flüt benzeriAz ve hızla sönen üst sesler.

▶ Yalnız tek harmoniklerKlarnet tınısının kabaca ilkesi: çift harmonikler zayıf.

▶ Zengin, yaylı benzeriBütün harmonikler, giderek azalan genlikle.

Hepsi 220 Hz'de (La3) ve aynı toplam düzeyde. Kulak dördünü de "aynı nota" diye tanır; farkı tını olarak duyar.