İçeriğe geç
Müzik Terapi öğrenme alanı

M0 · Müzik Temelleri (hazırlık)

Ritim, tempo ve ölçü

Zamanın müziği: vuruş, BPM, ölçü, vurgu — ve Türk müziğinde usul

≈ 25 dkTaslak — doğrulama sürüyor

Bu dersin sonunda

  • Vuruş (beat), tempo (BPM), ölçü ve ritim kavramlarını birbirinden ayırmak
  • İki, üç ve dört zamanlı ölçüleri ve aksak (eşit olmayan) gruplamaları dinleyerek tanımak
  • Ritmin motor sistemle ilişkisini (işitsel–motor eşleşme) müzik terapinin klinik kullanımına bağlamak

Önce: Ses nedir? Titreşimden perdeye

Perde müziğin “uzayı” ise ritim onun “zamanıdır”. Müzik terapide ritim belki de en doğrudan fizyolojik etkisi olan öğedir: yürüyüşü, nefesi, konuşmanın akıcılığını, bir grubun eşzamanlılığını etkileyebilir. Bu derste ritmin temel kavramlarını ve ölçülmesini öğreneceğiz.

Dört kavram, dört ayrı şey

  1. Vuruş (beat): Müziğe eşlik ederken ayağımızla tuttuğumuz düzenli nabız. Çoğu zaman duyulmaz, hissedilir.
  2. Tempo: Vuruşun hızı. BPM (beats per minute, dakikadaki vuruş) ile ölçülür. 60 BPM saniyede bir, 120 BPM saniyede iki vuruş demektir.
  3. Ölçü: Vuruşların düzenli gruplara bölünmesi. Her grubun ilk vuruşu genellikle vurguludur. Yürüyüş marşı 2’li, vals 3’lü, popüler müziğin çoğu 4’lü gruplanır.
  4. Ritim: Bu iskeletin üstüne yerleşen kısa ve uzun sürelerin, vurgu ve suskuların düzeni. Aynı ritim farklı tempolarda çalınabilir.
Deney: tempo ve vuruş gruplaması

Andante

Her grubun ilk vuruşu vurguludur (yüksek tık). Aksak kalıplarda son grubun bir vuruş uzun olduğunu hissedin.

Deneyde önce 4 zamanlıyı 72 BPM’de dinle, sonra 9/8 Aksak’a geç. Aksakta vuruşlar eşit gruplara bölünmez: 2+2+2+3. Son grubun bir vuruş uzun olması kalıba “aksayan” bir karakter verir. Bu, Balkan ve Anadolu halk müziklerinin ayırt edici özelliklerindendir.

Tempo terimleri ve beden

Batı müziği tempoyu İtalyanca terimlerle tarif eder: Largo (çok ağır), Adagio (ağır), Andante (“yürür gibi”), Moderato (orta), Allegro (canlı), Presto (çok hızlı). Bu terimlerin BPM karşılıkları kesin değildir; metronom üreticileri ve kaynaklar arasında farklılık gösterir. Deneydeki eşikler yaklaşık değerlerdir.

Türk müziğinde usul

Klasik Türk müziğinde ritim kalıplarına usul denir. Bir usul, belirli sayıda zamandan oluşur ve kuvvetli (düm) ile zayıf (tek, tek-kâ) darplarla tanımlanır. Bunlar geleneksel olarak kudüm ya da bendir gibi vurmalı çalgılarla çalınır (Özkan, 1984?). Usuller 2 zamanlı küçük kalıplardan (Nim Sofyan) 120 zamanlı büyük kalıplara kadar uzanır. Deneyde dört örnek var:

Usul Zaman Gruplama Not
Sofyan 4/4 4 En sık kullanılan küçük usullerden
Semâî 3/4 3 Batı’daki üç zamanlıya benzer çatı
Aksak 9/8 2+2+2+3 Türkülerde ve şarkılarda çok yaygın
Curcuna 10/8 3+2+2+3 Hareketli, dans karakterli

Deneyde yalnızca gruplama çalınıyor; düm–tek darp desenleri ayrı bir dinleme dersinde gerçek kayıtlarla işlenecek.

Kendini sına

Önce cevabı aklından söyle, sonra seç. Yanlış yapmak öğrenmenin parçası.

  1. 60 BPM tempoda iki vuruş arası kaç saniyedir?

  2. Tempo ile ritim arasındaki fark nedir?

  3. 9/8 Aksak usulünü 'aksak' yapan nedir?

  4. Ritmik işitsel uyarımın (RAS) Parkinson hastalığındaki yürüme çalışmalarındaki dayanağı nedir?

Bu dersin kaynakları

  1. Thaut, M. H., McIntosh, G. C., Rice, R. R., Miller, R. A., Rathbun, J., & Brault, J. M. (1996). Rhythmic auditory stimulation in gait training for Parkinson's disease patients. Movement Disorders, 11(2), 193–200. doi:10.1002/mds.870110213
  2. Özkan, İ. H. (1984). Türk Mûsıkîsi Nazariyatı ve Usûlleri: Kudüm Velveleleri. İstanbul: Ötüken Neşriyat. doğrulama bekliyor