Aralık, oktav ve dizi

Bir melodiyi tanımak için onun hangi frekanslardan başladığını bilmemiz gerekmez. “Doğum günün kutlu olsun” şarkısını bir çocuk da bir bas şarkıcı da söylese tanırız. Tanıdığımız şey sesler arasındaki ilişkilerdir. Müzik kuramında bu ilişkinin adı aralıktır.

Aralık bir orandır

Önceki derste kulağın logaritmik çalıştığını gördük. Aralık da bu yüzden iki frekansın farkı değil, oranıdır:

• 220 Hz ile 330 Hz arası: oran 3:2.
• 440 Hz ile 660 Hz arası: oran yine 3:2.

İkisi de aynı aralıktır (tam beşli). Frekans farkları farklı olsa da (110 ve 220 Hz) kulak bu iki adımı aynı duyar.

Oranları toplayıp çıkarmak zahmetli olduğu için müzisyenler ve akustikçiler sent birimini kullanır. Bir oktav 1200 senttir. Bir aralığın sent değeri şu formülle hesaplanır: sent = 1200 × log₂(f₂ / f₁). Sentin güzel yanı, aralıkların toplanabilmesidir: beşli (702) + dörtlü (498) = oktav (1200).

Taban perdesi

220 Hz (La3)

Aralık	Oran	Sent (doğal / eşit)	Dinle
Oktav Aynı nota, bir kat yukarı: "aynı ama daha ince".	2:1	1200 / 1200	ArdışıkBirlikte
Tam beşli En "kaynaşık" aralıklardan; birçok kültürde temel.	3:2	702 / 700	ArdışıkBirlikte
Tam dörtlü Türk müziğinde dörtlü (cins) dizilerinin çatısı.	4:3	498 / 500	ArdışıkBirlikte
Büyük üçlü Majör akorun rengini veren aralık.	5:4	386 / 400	ArdışıkBirlikte
Küçük üçlü Minör akorun rengini veren aralık.	6:5	316 / 300	ArdışıkBirlikte
Tam ses (majör ikili) Dizilerin temel adımı.	9:8	204 / 200	ArdışıkBirlikte
Yarım ses (minör ikili) Batı müziğinin en küçük adımı.	16:15	112 / 100	ArdışıkBirlikte
Triton Geleneksel olarak "gerilim" aralığı.	45:32	590 / 600	ArdışıkBirlikte

Deneyde aynı aralığı önce ardışık (melodik), sonra birlikte (armonik) dinle. Birlikte çalınan oktav ve beşlinin neredeyse tek bir ses gibi kaynaştığını, triton ile yarım sesin ise “pürüzlü” duyulduğunu fark edeceksin. Bu pürüzün fizyolojik bir açıklaması var: yakın frekanslar kokleada aynı kritik bant içine düşüp birbiriyle etkileşir (Plomp ve Levelt, 1965). Konsonans ve disonans konusunu armoni dersinde açacağız.

Oktavı bölmenin yolları: dizi

Oktav, müziğin “çerçevesi”dir. Bir kültürün müziği bu çerçeveyi belirli adımlarla böler. Oktav içinde belirli adımlarla yükselen perdelerin sıralı dizilişine dizi (gam, skala) denir.

Batı müziği oktavı 12 eşit yarım sese böler: eşit tamperaman. Bu bir uzlaşmadır. Doğal oranlar (3:2, 5:4…) tek bir tonda kusursuz duyulur. Ama piyano gibi sabit perdeli bir çalgının her tonda çalabilmesi için aralıkların biraz “yuvarlanması” gerekir. Bu yuvarlamada beşli yalnızca 2 sent sapar, büyük üçlü ise yaklaşık 14 sent tizleşir (doğalda 386, eşit tamperamanda 400 sent). Deney tablosundaki iki sent sütunu bu farkı gösteriyor.

Batı müziğinin en temel iki dizisi:

Dizi	Adımlar (T = tam ses 200 sent · Y = yarım ses 100 sent)	Do’dan başlayınca
Majör	T T Y T T T Y	Do Re Mi Fa Sol La Si Do
Doğal minör	T Y T T Y T T	La Si Do Re Mi Fa Sol La (ya da Do Re Mi♭ Fa Sol La♭ Si♭ Do)

İki dizi arasındaki en belirgin fark üçüncü derecededir. Majörde birinci ile üçüncü perde arası büyük üçlü (400 sent), minörde küçük üçlüdür (300 sent). Batı kültüründe yetişmiş dinleyiciler majörü genellikle “aydınlık”, minörü “hüzünlü” diye niteler. Bu eğilim kültürel öğrenmeyle güçlü biçimde biçimlenir; evrensel bir yasa değildir.

Türk müziği oktavı nasıl böler?

Klasik Türk müziği oktavı 12’ye değil, kuramda 53 komaya böler (1 koma ≈ 22,6 sent). Bu sistemde tam ses 9 komadır ve yarım sesin birden çok boyu vardır (4, 5 ya da 8 koma). Bu yüzden Türk müziğinde “çeyrek ses” gibi duyulan, piyanonun tuşları arasına düşen perdeler bulunur. Bu yapıyı M0-5 Türk müziğinde makam dersinde dinleyerek işleyeceğiz.