M0 · Müzik Temelleri (hazırlık)
Türk müziğinde makam
Koma, dörtlü–beşli, durak ve güçlü: bir makamı dizi olmaktan çıkaran şey
Bu dersin sonunda
- Makamın yalnız bir dizi olmadığını; dizi + seyir + durak + güçlüden oluşan bir ezgi davranışı olduğunu açıklamak
- Koma, dörtlü (cins) ve beşli kavramlarıyla Rast, Uşşak, Hüseynî, Hicaz ve Kürdî dizilerinin yapısını okumak
- Kuram (Arel–Ezgi–Uzdilek) ile icra arasındaki farkı ve makam–duygu/makam–hastalık eşleştirmelerinin bilimsel statüsünü ayırt etmek
Türk müziği konuşulurken en sık duyulan sözcük makamdır. Batı müziğini bilen biri onu önce bir “gam” sanır. Bu yarı doğrudur: her makamın bir dizisi vardır. Ama makam, dizinin nasıl dolaşılacağını da tanımlar: hangi perdede başlanır, nerede durulur, hangi yöne gidilir, hangi perdeye inilip “karar” verilir. Benzetmeyle söylersek dizi bir şehrin haritası, makam ise o şehirde izlenen tarif edilmiş bir yürüyüş rotasıdır.
Koma: piyano tuşlarının arasındaki perdeler
Önceki derste Batı müziğinin oktavı 12 eşit yarım sese böldüğünü gördük. Klasik Türk müziğinin en yaygın öğretilen kuramı olan Arel–Ezgi–Uzdilek (AEU) sistemi oktavı 53 komaya böler. Bir koma yaklaşık 22,6 senttir. Aralıkların adları ve boyları şöyledir:
| Ad | Koma | ≈ Sent | Kabaca Batı karşılığı |
|---|---|---|---|
| Koma (F) | 1 | 23 | — |
| Bakiye (B) | 4 | 91 | küçük bir yarım ses |
| Küçük mücennep (S) | 5 | 113 | büyük bir yarım ses |
| Büyük mücennep (K) | 8 | 181 | “küçük tam ses” (Batı’da yok) |
| Tanini (T) | 9 | 204 | tam ses |
| Artık ikili (A) | 12 | 272 | artık ikili |
Büyük mücennep (8 koma), Batı’nın yarım sesi (100) ile tam sesi (200) arasına düşer. Bu, piyanoda çalınamayan ve Türk müziğine kendine özgü rengini veren aralıklardan biridir.
Dörtlü ve beşli: makamların yapı taşları
Makam dizileri dörtlü (4 perde, toplam 22 koma = tam dörtlü) ve beşli (5 perde, 31 koma = tam beşli) parçaların birleşiminden kurulur. Her dörtlü ve beşlinin kendine özgü bir aralık sırası ve adı vardır (Rast, Uşşak, Hicaz, Kürdî, Bûselik, Hüseynî…). Bir makamın dizisi genellikle bir beşli + bir dörtlü ya da bir dörtlü + bir beşlidir. İkisinin birleştiği perde çoğu zaman makamın güçlüsüdür.
| Dizi | Aralıklar (koma) | Dinle |
|---|---|---|
| Batı majör dizisi (karşılaştırma) eşit tamperaman, 12 yarım ses | — (100/200 sent) | |
| Rast Rast beşlisi + Rast dörtlüsü (Neva'da) | 9 T · 8 K · 5 S · 9 T · 9 T · 8 K · 5 S | |
| Uşşak Uşşak dörtlüsü + Bûselik beşlisi (Neva'da) | 8 K · 5 S · 9 T · 9 T · 4 B · 9 T · 9 T | |
| Hüseynî Hüseynî beşlisi + Uşşak dörtlüsü (Hüseynî'de) | 8 K · 5 S · 9 T · 9 T · 8 K · 5 S · 9 T | |
| Hicaz Hicaz dörtlüsü + Rast beşlisi (Neva'da) | 5 S · 12 A · 5 S · 9 T · 8 K · 5 S · 9 T | |
| Kürdî Kürdî dörtlüsü + Bûselik beşlisi (Neva'da) | 4 B · 9 T · 9 T · 9 T · 4 B · 9 T · 9 T |
Rast ile majörü art arda dinleyin: üçüncü perde (Segâh) majörün üçüncüsünden yaklaşık 15 sent pestir. Kulak bu farkı önce "biraz bozuk" diye duyar; alıştıkça bir renk olarak duymaya başlar.
Dinlerken şunlara dikkat et:
- Rast ile Batı majörünü art arda çal. Üçüncü perde (Segâh) kuramda majörün üçüncüsünden yaklaşık 15 sent pestir. İlk dinleyişte “biraz bozuk” gelebilir. Bu fark, makam kulağı ile tonal kulak arasındaki farkın en kolay duyulan örneğidir.
- Hicaz’ın ikinci ile üçüncü perdesi arasındaki artık ikili (12 koma), Hicaz’ın hemen tanınan rengini verir.
- Uşşak ve Hüseynî aynı perdeden (Dügâh) başlar ve ilk dörtlüleri benzerdir. Fark üst bölgede açılır. Makam kimliğinin yalnız ilk birkaç notada belli olmadığını gösteren güzel bir çifttir.
Durak, güçlü ve seyir
| Öğe | Anlamı | Rast’ta |
|---|---|---|
| Durak | Ezginin son bulduğu, makamın “evi” olan karar perdesi | Rast (yazımda Sol) |
| Güçlü | Seyir sırasında en çok asılı kalınan ikinci önemli perde | Nevâ (yazımda Re) |
| Seyir | Ezginin genel gidiş yönü: çıkıcı, inici ya da inici–çıkıcı | Çıkıcı |
| Dizi | Kullanılan perdeler | Rast beşlisi + Rast dörtlüsü |
Bu deneyde dizi yalnızca aşağıdan yukarı ve yukarıdan aşağı çalınıyor. Bu, makamın gerçek davranışı (seyir) değildir. Seyri, gerçek icra kayıtlarıyla ve taksim örnekleriyle M2 (Müzik Teorisi ve Müziksel Okuma) derslerinde dinleyeceğiz.
Kendini sına
Önce cevabı aklından söyle, sonra seç. Yanlış yapmak öğrenmenin parçası.
Arel–Ezgi–Uzdilek kuramında bir oktav kaç komaya bölünür?
53 koma; 1 koma ≈ 22,6 sent. Tam ses 9 koma kabul edilir.
Bir makamın 'durak' perdesi nedir?
Durak (karar), ezginin son bulduğu, makamın 'yeri' olan perdedir. Güçlü ise seyirde en çok asılı kalınan ikinci önemli perdedir.
Hicaz dörtlüsünü ayırt edici kılan aralık hangisidir?
Hicaz dörtlüsü 5 + 12 + 5 komadır. Ortadaki artık ikili aralık, Hicaz'ın kolayca tanınan 'doğulu' rengini verir.
Ölçüm çalışmaları kuramdaki perdeler ile icradaki perdeler hakkında ne gösteriyor?
Frekans histogramlarıyla yapılan ölçümler, özellikle Segâh ve Eviç gibi perdelerde icranın AEU değerlerinden saptığını gösteriyor (Bozkurt ve ark., 2009).
Bu dersin kaynakları
- Özkan, İ. H. (1984). Türk Mûsıkîsi Nazariyatı ve Usûlleri: Kudüm Velveleleri. İstanbul: Ötüken Neşriyat. doğrulama bekliyor
- Bozkurt, B., Yarman, O., Karaosmanoğlu, M. K., & Akkoç, C. (2009). Weighing diverse theoretical models on Turkish maqam music against pitch measurements: A comparison of peaks automatically derived from frequency histograms with proposed scale tones. Journal of New Music Research, 38(1), 45–70. doi:10.1080/09298210903147673