İçeriğe geç
Müzik Terapi öğrenme alanı

M1 · Müzik Terapiye Giriş ve Tıbbi Terminoloji · SEP 19 Ekim

Müzik terapinin tarihçesi: dünyada ve Türklerde

İlk topluluklardan darüşşifalara, kam ve baksılardan AMTA'ya ve 2026 GETAT Yönetmeliği'ne: ne biliyoruz, ne bilmiyoruz?

≈ 40 dkTaslak — doğrulama sürüyor

Bu dersin sonunda

  • Dünyada müzik ile iyileşme ilişkisinin tarihsel sürecini ilk topluluklardan 20. yüzyıl kurumsallaşmasına kadar ana duraklarıyla anlatmak
  • Türk-İslam dünyasında hekim-filozofların (Kindî, Râzî, Fârâbî, İbn Sînâ), darüşşifaların ve kam–baksı geleneğinin yerini anlatmak
  • Makam–hastalık ve makam–zaman listelerini tarihî kayıt olarak okumak; bilimsel statülerini ve atıf sorunlarını açıklamak
  • Türkiye'de müzik terapinin güncel kurumsal ve mevzuat durumunu (GETAT 2014 → 2026) özetlemek

Önce: Müzik terapiye giriş, Türk müziğinde makam

Programın ikinci sunumu (SEP ders sunumu ve dökümü, 19.10.2026) müzik ile iyileşme ilişkisini binlerce yıl boyunca izledi. Sunumun dili dikkat çekecek kadar temkinliydi. Neredeyse her slaytta “ne biliyoruz, ne bilmiyoruz” notu vardı. Bu ders aynı çizgiyi koruyor: tarihî anlatıları gelenek kutularında, doğrulanabilen olguları kaynaklarıyla veriyor.

Önce okuma ilkesi

Tarih bölümü boyunca iki cümleyi akılda tut. Programın deyişiyle: “Belge eksikliği uygulamanın hiç olmadığı anlamına gelmez, ama kesin ayrıntı iddiasını sınırlar.” Ve: “Geçmişten ilham alınabilir; etkinlik iddiası güncel yöntemlerle sınanmalıdır.”

Akademik tarih yazımı da aynı uyarıyı yapar. Müzik terapinin tarihini antik çağdan bugüne izleyen başlıca derleme kitap, eski metinlerdeki “müzikle tedavi” söyleminin çoğunun felsefi ve kozmolojik çerçevede kurulduğunu vurgular (Horden (ed.), 2000?) (Horden, 2017). Güncel bir tarih makalesi de klasik anlatıların çoğunlukla tıp dışı, felsefi ve teolojik kaynaklara dayandığını, gerçek tedavi pratiğini nadiren gösterdiğini belirtir (Awaad ve ark., 2026).

Dünyada: ilk topluluklardan antik çağa

İlk topluluklar. Şarkı, ritim, dans ve tekrar, topluluk ritüellerinin yaygın bileşenleriydi. İyileşme toplumsal bağ, anlam, inanç ve duygu düzenlemesiyle iç içeydi (Thaut, 2015). Yazılı kayıt olmadığı için bu bilgiler bugünkü avcı-toplayıcı toplulukların gözleminden yapılan çıkarımlardır. Programda da bu açıkça söylendi.

Orta Çağ Avrupa’sından 19. yüzyıla

Orta Çağ Avrupa’sında antik miras ile Hristiyan düşüncesi birleşti. Müzik ibadet, teselli ve ahlaki eğitim aracıydı. Programda bazı din adamlarının müziği günaha çeken bir şey saydığı, Luther’in ise ruhu iyileştiren bir araç olarak gördüğü anlatıldı.

  1. ve 19. yüzyıllarda müziğin bedene etkisi tıbbi bir merak konusu oldu. Doğrulanabilen duraklar şunlar:
Yıl Olay Kaynak
1789 Columbian Magazine’de imzasız “Music Physically Considered” yazısı: ABD’de bilinen ilk atıf (AMTA?) (Heller, 1987)
1804, 1806 Benjamin Rush’ın öğrencileri Edwin Atlee ve Samuel Mathews’in müziğin tedavi değeri üzerine tıp tezleri (AMTA?)
19. yy New York’ta Blackwell’s Island’da kurum içinde ilk kayıtlı müzik uygulaması; Corning’in psikoterapide müzikle rüya durumlarını değiştirme denemesi (AMTA?) (Davis, 1987)

Programda Bolton Hastanesi’nde uykusuzluk için müzik kutusu kullanıldığı, sıtma, gut ve felçte müziğe başvurulduğu da anlatıldı. Bu ayrıntıların birincil kaynağını bulamadım.

Türk-İslam dünyası: hekim-filozoflar ve kuram

8.–10. yüzyıllardaki tercüme hareketinde Yunanca ve Süryanice tıp, felsefe ve müzik kuramı metinleri Arapçaya aktarıldı. Bu, programın vurguladığı gibi yalnız koruma değil yorumlama ve yeni bilgi üretme süreciydi. İslam dünyasında müzik ile tıbbın ilişkisini anlatan geleneğin ana hatları (Shiloah, 2017) ve erken dönem Müslüman âlimlerin ruh sağlığına katkıları (Haque, 2004) içinde bulunur.

Kişi Programda ve kaynaklarda öne çıkan yön
Kindî (9. yy) Ses aralıkları ve oranlar üzerine kuram; ud telleri ile mizaçlar arasında karşılık kuran kozmolojik düşünce. Programın uyarısı: müzik kuramına katkı ile klinik uygulama ayrı şeylerdir.
Râzî (854–932) Melankolide meşguliyetle tedavi: hastanın müzik öğrenmesi, öğretmesi, güzel sesle söylenen şarkıları dinlemesi (programda aktarıldığı biçimiyle).
Fârâbî (870–950) Kitâbü’l-Mûsîkî el-Kebîr: aralık, ritim ve icra üzerine kapsamlı kuram. Programın notu: “Fârâbî’nin adıyla dolaşan her tedavi anlatısı aynı kanıt düzeyinde değildir.”
İbn Sînâ (980–1037) el-Kânûn fi’t-Tıbb, Orta Çağ tıbbının en etkili başvuru kitaplarından biri. Müzik konusundaki iddialar özgün metin ve bağlamla doğrulanmalıdır.

Darüşşifalar: müziğin kurumsal sağlık ortamındaki tarihi

İslam dünyasında hastaneler (bîmâristan, darüşşifa) tedavi, eğitim ve bakımı bir arada yürüttü. Anadolu Selçuklu ve Osmanlı darüşşifalarında müziğin kullanıldığı, Türkçe ve uluslararası tıp tarihi yazınında sıkça işlenen bir konudur (Erdal ve Erbaş, 2013) (Ersoy Çak ve Özcan, 2018) (Shefer-Mossensohn, 2010).

Darüşşifa Tarih Not
Kayseri Gevher Nesibe 1206 Hem hastane hem tıp okulu; akıl hastaları için su ve ses akustiği tartışılır (Hayırlıdağ, 2021)
Amasya 1309 İlhanlılar döneminde Yıldız Hatun yaptırdı (programda aktarıldığı biçimiyle)
Bursa Yıldırım 14. yy sonu Osmanlı’nın erken kurumlarından
İstanbul Fatih 1470 Külliye içinde
Edirne II. Bayezid 1488 Külliye içinde tıp medresesi ile birlikte; vakfiye hekimlerin görev ve niteliklerini ayrıntılı tanımlar (Heybeli, 2009)

Amasya, Bursa ve Fatih tarihleri programda Erer ve Atıcı’nın (2010) makalesine dayanılarak verildi. Bu künyeyi veri tabanlarında bulamadım.

Edirne programın en çok durduğu örnekti. Programda “müzik uygulandığını en çok bu darüşşifa için biliyoruz; diğerleri hakkında bilgi son derece sınırlı” denildi. Osmanlı müzik terapisini 1400–1800 arasında karşılaştırmalı inceleyen tarih çalışması da hastane avlusunda icra edilen müziği merkeze alır (Awaad ve Nursoy-Demir, 2023). Aynı ekibin 2026 makalesi, Osmanlı hekimlerinin belirli makamları reçete ettiğini ve müziği darüşşifalarda bir tedavi biçimi olarak uyguladığını savunur (Awaad ve ark., 2026).

Makam–hastalık listeleri: tarihî kayıt olarak

Programın tarih sunumu üç liste verdi. Hepsi aynı sunumdaki itirazlar ve “eleştirel okuma” slaytlarıyla birlikte okunmalıdır. Türk-İslam geleneğindeki bu sınıflamaların (ruha etki, çocuk hastalıkları, günün saatleri) derli toplu bir özeti Türkçe literatürde de vardır (Koç ve Önal, 2024).

Türklerde erken dönem: kam ve baksı

Orta Asya Türklerinde şifa ve ritüel işlevini kam (şaman) ve baksı (bahşı) üstlenirdi. Ritüelde davul, ses, söz ve hareket birlikteydi. Kopuz ve kıyak gibi çalgılar kullanılırdı (Koç ve Önal, 2024) (Ersoy Çak ve Özcan, 2018). Programda Uygur Türklerinde “emçi”, “otacı” ve “atasagun” adlı hekimlerden, ülke hekimlerinin başına verilen “otacı iliği” unvanının sonra Osmanlı’daki “hekimbaşı” karşılığına dönüştüğünden söz edildi.

20. yüzyıl: mesleğin kurumsallaşması

Modern müzik terapi mesleği ABD’de iki dünya savaşı arasında ve sonrasında biçimlendi (AMTA?) (Davis ve ark., 2008?):

  • Kısa ömürlü dernekler: 1903 National Society of Musical Therapeutics, 1926 National Association for Music in Hospitals, 1941 National Foundation of Music Therapy. İlk dergileri, kitapları ve kursları bunlar üretti ama kalıcı bir klinik meslek kuramadılar.
  • II. Dünya Savaşı: Müzisyenler, fiziksel ve ruhsal travma yaşamış gazilere hastanelerde çaldı. Hastaların olumlu yanıtları, klinik eğitimli müzisyenlere duyulan ihtiyacı gösterdi.
  • 1940’lar, öncüler: Psikiyatrist Ira Altshuler, kurumlarda müzik uygulamasının öncüsü Willem van de Wall ve “müzik terapinin babası” sayılan E. Thayer Gaston.
  • 1944: Michigan Eyalet Üniversitesi ilk akademik müzik terapi programını açtı. Kansas Üniversitesi ve başkaları izledi.
  • 1998: National Association for Music Therapy (NAMT) ile 1971’de kurulan American Association for Music Therapy (AAMT) birleşerek AMTA’yı kurdu.

Programda savaş dönemlerinde ilaç sıkıntısının müziğe yönelimi artırdığı yorumu yapıldı. AMTA’nın anlatısında belirleyici olan ilaç sıkıntısı değil, gazilerle yapılan çalışmadır.

Türkiye: Cumhuriyet’ten bugüne

Türkiye’deki tarihsel ve güncel tabloyu İngilizce olarak özetleyen derlemeye göre Osmanlı’nın son döneminde bazı şifahaneler kapandı ya da savaşlarda yıkıldı. Müziğin tedavi aracı olarak kullanımı 1970’lerin sonuna kadar unutuldu. Sonra “müzik terapi” adıyla makaleler ve uygulamalar başladı. Müzik terapi 2013’te Sağlık Bakanlığı’nın geleneksel ve tamamlayıcı tıp yapılanmasına bir disiplin olarak alındı. 2018’den beri üniversiteler Bakanlık onaylı sertifika veriyor. Derlemenin 2020’deki tespiti çarpıcıdır: lisans ve lisansüstü eğitim olmadığı için müzik terapist sayısı yetersizdir. Demans ve yaşam sonu bakımındaki hizmetlerin çoğu müzik terapi değil, müzisyenlerin ya da sağlık çalışanlarının yürüttüğü müzik temelli müdahalelerdir (Çifdalöz, 2020).

Yasal çerçevenin kronolojisi:

Tarih Düzenleme
27.10.2014 GETAT Yönetmeliği (RG 29158): müzik terapi uygulama alanlarından biri (GETAT Yön., 2014?)
09.03.2019 GETAT uygulamalarının klinik araştırmaları hakkında yönetmelik (RG 30709) (GETAT Klinik Araştırmalar Yön., 2019?)
28.04.2026 Yeni GETAT Yönetmeliği (RG 33237): 2014 yönetmeliğini kaldırdı; Ek-2’de müzik terapinin güncel tanımı (GETAT Yön., 2026?)

Programda 2014 mevzuatının “bu sene yenilendiği” söylendi. Bu doğru: yenileme 28 Nisan 2026’da yapıldı.

Miras ve modern uygulama

Programın kapanış slaytı dört önermeyle bitti. Bu önermeler kaynaklarla da uyumlu:

  1. Müzik ile iyileşme ilişkisi çok eski ve kültürler arasıdır (Thaut, 2015).
  2. İslam dünyası tıp ve müzik kuramında önemli bir bilgi üretim alanıdır (Shiloah, 2017).
  3. Osmanlı darüşşifaları, müziğin kurumsal sağlık ortamındaki tarihi için önemlidir (Awaad ve Nursoy-Demir, 2023).
  4. Modern müzik terapi 20. yüzyılda eğitim ve klinik standartlarla kurumsallaşmıştır (AMTA?).

Ortak yön sesin, müziğin ve dinlemenin insan için anlam taşımasıdır. Fark ise kuramsal açıklamada, terapötik hedefte, uzmanlıkta, ölçümde ve etikte. Darüşşifa avlusundaki saz heyeti ile bugünkü bir GIM seansı akraba sayılabilir ama aynı şey değildir.

Kendini sına

Önce cevabı aklından söyle, sonra seç. Yanlış yapmak öğrenmenin parçası.

  1. Programın tarih sunumundaki temel okuma ilkesi hangisidir?

  2. Müzik terapiye ilk bilinen yazılı atıf olarak AMTA neyi gösterir?

  3. Fârâbî'ye atfedilen 'makam → ruh hâli' listeleri hakkında programda varılan sonuç nedir?

  4. Edirne II. Bayezid Darüşşifası için hangisi doğru bir çıkarımdır?

  5. Müzik terapinin ABD'de klinik bir meslek olarak kurumsallaşmasında hangisi dönüm noktasıdır?

  6. Türkiye'de müzik terapinin bugünkü yasal dayanağı nedir?

Bu dersin kaynakları

  1. Thaut, M. H. (2015). Music as therapy in early history. Progress in Brain Research, 217, 143–158. doi:10.1016/bs.pbr.2014.11.025
  2. Horden, P. (ed.) (2000). Music as Medicine: The History of Music Therapy since Antiquity. Aldershot: Ashgate. ISBN 978-1-84014-299-0 (yeniden basım: London, Routledge, 2017, doi:10.4324/9781315090894). doğrulama bekliyor
  3. Horden, P. (2017). Musical solutions: Past and present in music therapy. P. Horden (ed.), Music as Medicine (ss. 4–40). London: Routledge (ilk basım Ashgate, 2000). doi:10.4324/9781315090894-1
  4. Shiloah, A. (2017). Jewish and Muslim traditions of music therapy. P. Horden (ed.), Music as Medicine (ss. 69–83). London: Routledge (ilk basım Ashgate, 2000). doi:10.4324/9781315090894-3
  5. Haque, A. (2004). Psychology from Islamic perspective: Contributions of early Muslim scholars and challenges to contemporary Muslim psychologists. Journal of Religion and Health, 43(4), 357–377. doi:10.1007/s10943-004-4302-z
  6. Koç, E., & Önal, H. (2024). Türk-İslam medeniyetinde müzikle tedavi. İnönü Üniversitesi Kültür ve Sanat Dergisi, 9(2), 177–190. doi:10.22252/ijca.1399064
  7. Ersoy Çak, Ş., & Özcan, N. (2018). Müzik terapinin tarihsel gelişimi ve uygulandığı mekânlara bir bakış. Turkish Studies, 13(18), 599–618. doi:10.7827/TurkishStudies.14112
  8. Erdal, G., & Erbaş, İ. (2013). Darüşşifas where music therapy was practiced during Anatolian Seljuks and Ottomans / Selçuklu ve Osmanlı darüşşifalarında müzikle tedavi. Journal of History Culture and Art Research, 2(1). doi:10.7596/taksad.v2i1.99
  9. Awaad, R., & Nursoy-Demir, M. (2023). Melodies in the hospital courtyard: A comparative history of Ottoman music therapy in the early modern period, c. 1400–1800. The Arts in Psychotherapy, 86, 102092. doi:10.1016/j.aip.2023.102092
  10. Awaad, R., Nursoy-Demir, M., & Cinisli, M. F. (2026). An unexplored history of music therapy: The medicinal use of makams in the Ottoman era as a psychological tool. History of Psychology, 29(2), 108–127. doi:10.1037/hop0000294 · PMID 42241057
  11. Shefer-Mossensohn, M. (2010). Ottoman Medicine: Healing and Medical Institutions, 1500–1700. Albany: State University of New York Press. ISBN 978-1-4384-2529-0. doi:10.2307/jj.18253775
  12. HAYIRLIDAĞ, M. (2021). Gevher Nesibe Sultan Darüşşifası. Kültür Araştırmaları Dergisi, 10, 219–232. doi:10.46250/kulturder.970321
  13. Heybeli, N. (2009). Sultan Bayezid II Külliyesi: One of the earliest medical schools—founded in 1488. Clinical Orthopaedics and Related Research, 467(9), 2457–2463. doi:10.1007/s11999-008-0645-1 · PMID 19067095
  14. Heller, G. N. (1987). Ideas, initiatives, and implementations: Music therapy in America, 1789–1848. Journal of Music Therapy, 24(1), 35–46. doi:10.1093/jmt/24.1.35
  15. Davis, W. B. (1987). Music therapy in 19th century America. Journal of Music Therapy, 24(2), 76–87. doi:10.1093/jmt/24.2.76
  16. Davis, W. B., Gfeller, K. E., & Thaut, M. H. (2008). An Introduction to Music Therapy: Theory and Practice (3. baskı). Silver Spring, MD: American Music Therapy Association. ISBN 978-1-884914-20-1. doğrulama bekliyor
  17. American Music Therapy Association (2026). History of Music Therapy & AMTA. AMTA resmî internet sayfası. bağlantı doğrulama bekliyor
  18. Çifdalöz, B. Uçaner (2020). Music therapy in Turkey: Historical background and current perspectives on dementia and end-of-life care. Approaches: An Interdisciplinary Journal of Music Therapy, 12(2). doi:10.56883/aijmt.2020.183
  19. T.C. Sağlık Bakanlığı (2014). Geleneksel ve Tamamlayıcı Tıp Uygulamaları Yönetmeliği (yürürlükten kalktı). Resmî Gazete, 27.10.2014, Sayı 29158; 2026 Yönetmeliği m.19 ile yürürlükten kaldırıldı. bağlantı doğrulama bekliyor
  20. T.C. Sağlık Bakanlığı (2026). Geleneksel ve Tamamlayıcı Tıp Uygulamaları Yönetmeliği. Resmî Gazete, 28.04.2026, Sayı 33237 (ekleri Ek-1…Ek-5 ile). bağlantı doğrulama bekliyor
  21. T.C. Sağlık Bakanlığı (2019). Geleneksel ve Tamamlayıcı Tıp Uygulamalarının Klinik Araştırmaları Hakkında Yönetmelik. Resmî Gazete, 09.03.2019, Sayı 30709. bağlantı doğrulama bekliyor