Uykuda müzik: insomni, apne ve ninni

Bu ders programın uyku sunusuna dayanıyor (SEP ders sunumu, 27 Ekim 2026). Sunu bir kongre konuşmasından uyarlanmıştı ve dört bölümden oluşuyordu: ninniler, uyku bozukluklarının sınıflaması, uyku bozukluklarında müzik ve “somnolojik müzik terapi” adı verilen bir kavram önerisi. Ağrı dersinde olduğu gibi burada da her iddiayı literatürle karşılaştıracağız. Kısa sonuç: müzik dinlemek insomni yakınması olan erişkinlerde öznel uyku kalitesini orta kesinlikte iyileştiriyor. Nesnel uykuyu değiştirdiği, apneyi tedavi ettiği ya da CPAP uyumunu kalıcı biçimde artırdığı ise gösterilmiş değil.

Ninninin bilimsel tarafı da var. İnsan şarkılarının küresel bir derleminde ninni, dans ve aşk şarkıları gibi işlevler farklı kültürlerde benzer akustik özelliklerle tanınabiliyordu (Mehr ve ark., 2019). ABD’li bebekler hiç duymadıkları yabancı ninnilerle, eşleştirilmiş başka yabancı şarkılara göre daha çok gevşedi. Bu etki kalp hızı, pupil çapı ve elektrodermal etkinlikle ölçüldü ve yaşamın ilk yılı boyunca tutarlıydı (Bainbridge ve ark., 2020). Yani ninninin yavaş, tekrarlı ve yumuşak yapısı kültürden önce gelen bir yatkınlığa karşılık geliyor olabilir.

Uyku fizyolojisi: kısa bir tekrar

Bunları biliyorsun; burada yalnız müzikle bağlantılı noktaları hatırlatıyoruz.

• Evreler. Uyku NREM (N1, N2, N3) ve REM evrelerinden oluşur ve gece boyunca yaklaşık 90 dakikalık döngülerle ilerler. N3, yani yavaş dalga uykusu, gecenin ilk yarısında; REM ise ikinci yarısında baskındır. REM’in tanımlanması 1953’e, Aserinsky ve Kleitman’ın uyku sırasında düzenli aralıklarla gelen göz hareketi dönemlerini bildirmesine dayanır (Aserinsky ve Kleitman, 1953). Programın “uyku biliminde milat” dediği keşif budur.
• Düzenleme. Uyku, uyanık kalındıkça biriken homeostatik baskı (S süreci) ile sirkadyen ritmin (C süreci) etkileşimiyle zamanlanır (Borbély ve ark., 2016). Müzik bu iki sürecin hiçbirini doğrudan değiştirmez. Etkisi daha çok uykuya geçişin önündeki uyarılmışlık (kaygı, ruminasyon, çevre gürültüsü) üzerinden düşünülür.

Uyku bozuklukları sınıflaması (ICSD-3)

Programda verilen yedi ana grup, Uluslararası Uyku Bozuklukları Sınıflaması’nın üçüncü baskısının ana başlıklarıdır (Sateia, 2014):

Grup	Örnek	Programda müzik ele alındı mı?
İnsomniler	Kronik insomni bozukluğu	Evet
Uykuyla ilişkili solunum bozuklukları	Obstrüktif uyku apnesi	Evet
Merkezî kökenli hipersomnolans	Narkolepsi	Hayır
Sirkadyen ritim uyku–uyanıklık bozuklukları	Gecikmiş uyku fazı	Hayır
Parasomniler	Uyurgezerlik, uyku terörü	Hayır
Uykuyla ilişkili hareket bozuklukları	Huzursuz bacak; ritmik hareket bozukluğu (jactatio capitis nocturna)	Yalnız başlık düzeyinde
Diğer uyku bozuklukları		Hayır

Programın jactatio capitis nocturna slaytları (uykuya dalarken başın ritmik sallanması) yalnız başlık ve görsel içeriyordu. Bu bozuklukta müzik uygulamasına dair bir kaynak bulamadık; bu yüzden burada bir uygulama önerisi çıkarmıyoruz.

İnsomni: ne kadar yaygın, nasıl tedavi edilir?

Program, Ge ve arkadaşlarının 2025 çalışmasına dayanarak toplumun %41’inin uykuya dalma ve sürdürme güçlüğü çektiğini ve insomninin depresyondan sonra en sık mental rahatsızlık olduğunu söyledi.

Tedavide çerçeve nettir. Avrupa İnsomni Kılavuzu’nun 2023 güncellemesi insomni için bilişsel davranışçı terapiyi (BDT-İ) her yaştaki erişkinde, eşlik eden hastalık olsa bile birinci basamak olarak önerir. BDT-İ yeterli olmazsa ilaç seçenekleri gelir; ışık tedavisi ve egzersiz BDT-İ’ye ek olarak yararlı olabilir (Riemann ve ark., 2023). Kılavuzun özetinde müzik anılmaz. Programın da vurguladığı gibi müzik, insomnide önleyici ya da ek girişim olarak düşünülmelidir.

İnsomnide müzik: kanıt ne diyor?

Cochrane derlemesi. Konunun en güncel ve en sağlam özeti, 2015 derlemesinin (Jespersen ve ark., 2015) 2022 güncellemesidir (Jespersen ve ark., 2022). Başlığı bilerek “müzik dinleme”dir: içerdiği çalışmaların hepsi hazır kayıtlı müziğin dinletilmesidir, yani müzik tıbbıdır.

Sonuç	Bulgu	Kanıtın kesinliği
Öznel uyku kalitesi (PSQI, 0–21)	Ortalama fark −2,79 puan (10 çalışma, 708 kişi); yaklaşık bir standart sapmalık iyileşme	Orta
İnsomni şiddeti	−6,96, ama güven aralığı sıfırı kesiyor (2 çalışma, 63 kişi)	Çok düşük
Öznel uykuya dalma süresi, toplam uyku süresi, uyku etkinliği	Sorunlarda azalma (3 çalışma, 197 kişi)	Düşük
Öznel uyku bölünmesi	Etki yok	Düşük
Nesnel ölçümler (polisomnografi, aktigrafi)	İyileşme gösterilmedi (3 çalışma, 136 kişi)	Düşük
Yan etki	Hiçbir çalışmada bildirilmedi

Çalışmalarda müzik her gün 25–60 dakika, 3 gün ile 3 ay arasında dinletildi. Katılımcılar müzik dinlediklerini bildiği için çalışmaların hepsi performans yanlılığı açısından yüksek risklidir.

Diğer derlemeler aynı yönü gösteriyor. On RKÇ’lik bir meta-analizde uyku kalitesi SMD −0,63 iyileşti. Kronik uyku bozukluklarında etkinin birikerek arttığı ve değerlendirme için en az üç haftalık izlem gerektiği bildirildi (Wang ve ark., 2014). Primer insomnide 20 çalışmalık bir ağ meta-analizi, en iyi seçenekler olarak müzik dinlemeyi ve müzik destekli gevşemeyi öne çıkardı (Feng ve ark., 2018).

Programın “JSR 2019” slaytı. Bu slayt, insomni bozukluğu tanılı 57 kişide yatarken müzik dinlemeyi sesli kitap ve bekleme listesiyle karşılaştıran RKÇ’dir (Jespersen ve ark., 2019). Programdaki özet doğrudur. İnsomni şiddetinde gruplar arası fark anlamlılığa yaklaştı ama ulaşmadı (etki büyüklüğü 0,71, p = 0,06). Algılanan uyku ve yaşam kalitesi iyileşti, polisomnografi ve aktigrafi değişmedi.

Müzik uykuya nasıl yardım ediyor olabilir?

Program, Dickson ve Schubert’in derlemesine dayanarak altı etki sıraladı. Derleme bunlara “araştırmacıların önerdiği nedenler” der ve her birini kanıtıyla değerlendirir (Dickson ve Schubert, 2019):

Önerilen neden	Anlamı	Derlemedeki destek
Maskeleme	Rahatsız edici çevre sesini örtme	Destekleniyor
Gevşeme	Fizyolojik ve psikolojik gevşeme	Karışık
Dikkat dağıtma	Kaygılı düşünceyi arka plana itme	Karışık
Hoşlanma	Sevilen, duygusal olarak yakın gelen müzik	Karışık
Beklenti	Müziğin uyutacağına dair kültürel inanç	Olası
Ritmik kenetlenme (entrainment)	Biyolojik ritimlerin müziğin vuruşuna eşlenmesi	Karışık-olası

Derleme gevşemenin diğer nedenlerin çoğunun ortak aracısı olabileceğini öne sürer. Kenetlenme fikrinin arkasında, tempo ile fizyolojik uyarılma arasındaki bağ yatar. Kontrollü bir laboratuvar çalışmasında hızlı tempo solunumu, kan basıncını ve kalp hızını artırdı. Gevşeme en belirgin olarak parçalar arasındaki sessizlikte görüldü (Bernardi ve ark., 2005). Ge ve arkadaşlarının EEG çalışması ise uykuya geçişte melodi ve armoninin ritimden daha etkili olduğunu öne sürüyor (Ge ve ark., 2025). Tek bir çalışmadır ve tekrarlanması gerekir.

İnsanlar müziği kendiliğinden de uyku aracı olarak kullanıyor. 651 kişilik bir çevrimiçi ankette katılımcıların %62’si uyumak için müzik kullandığını söyledi. Seçilen müzikler ortak bir yapıdan çok kişisel zevki yansıtıyordu (Trahan ve ark., 2018).

Pratik ölçütler ve kanıt düzeyleri

Programın sunuları sayısal bir müzik ölçütü vermedi. Literatürden çıkarılabilecekler şunlar:

Ölçüt	Ne öneriliyor?	Dayanak	Kanıt düzeyi
Süre	Günde 25–60 dakika, yatarken	Cochrane’deki çalışmaların protokolleri (Jespersen ve ark., 2022)	Orta (etkili protokollerin aralığı; en iyi doz bilinmiyor)
Uygulama süresi	En az 3 hafta düzenli kullanım	(Wang ve ark., 2014)	Düşük
Tempo	Yavaş; sık anılan 60–80 vuruş/dk	Uyku listelerindeki müzik ortalamada yavaş ve yumuşak, ama büyük çeşitlilik var (Scarratt ve ark., 2023); hızlı tempo uyarıcı (Bernardi ve ark., 2005). Ağrı literatüründe 60–80 vuruş/dk’nın üstünlüğü gösterilemedi (Martin-Saavedra ve ark., 2018)	Düşük, dolaylı
Sözsüz, akustik çalgı	Tercih edilebilir	Uyku müziğinde daha sık (Scarratt ve ark., 2023)	Gözlemsel
Kişisel tercih	Kişiye seçim hakkı vermek	Kullanıcılar kişisel zevke göre seçiyor (Trahan ve ark., 2018); RKÇ’lerde üstünlüğü kesinleşmedi	Düşük
Ses düzeyi	Kısık; gece boyu kulaklıkla yüksek ses verilmemeli	Uyku için sayısal eşik veren RKÇ yok. İşitme güvenliği için üst sınır olarak 85 dB(A)/8 saat referansı kullanılabilir (NIOSH, 1998?)	Uzman görüşü

Uyku apnesi ve CPAP: iddiaların denetimi

Program uyku apnesinde müzik girişimleri için üç amaç saydı: üst hava yolu kaslarını güçlendirmek, CPAP uyumunu artırmak ve bilişsel işlevleri desteklemek.

1. Kas güçlendirme: didgeridoo. Programın künyesini verdiği BMJ çalışması, Avustralya yerlilerine ait uzun bir nefesli çalgı olan didgeridoo’nun RKÇ’sidir. Didgeridoo, burundan nefes alırken ağızdan kesintisiz üfleme (dairesel solunum) gerektirir. Orta düzey apnesi (AHI 15–30) olan 25 hastada dört ay boyunca haftada ortalama 6 gün, günde 25 dakika çalışma; gündüz uykululuğunu (Epworth −3,0) ve AHI’yi (−6,2; p = 0,05) azalttı, partnerin bildirdiği rahatsızlığı da azalttı. Uyku kalitesi değişmedi (Puhan ve ark., 2005). Nefesli çalgı çalma ve şarkı söylemeyle ilgili sonraki meta-analiz altı çalışma buldu (beşi kesitsel). Betimsel bulgular olumlu olsa da meta-analiz bunları doğrulayamadı. Etki sıfır ile küçük arasında, kanıtın kesinliği düşüktü (van der Weijden ve ark., 2020).

2. CPAP uyumu. Program hastaların %25’inin ilk yıl içinde CPAP’ı bıraktığını söyledi. Yirmi yıllık literatürü tarayan bir derlemede uyumsuzluk oranı yaklaşık %34’tü ve yıllar içinde düzelmemişti. Davranışsal girişimler kullanımı gecede ortalama yaklaşık 1 saat artırıyordu (Rotenberg ve ark., 2016). Yani sorun programda anlatılandan da büyük.

Müzikle ilgili tek RKÇ’de 97 hastaya, yatarken dinlemeleri için bir ses kaydı verildi. Kayıtta maskeyi rahat takma yönergeleri, derin nefes ve kas gevşemesi, temposu yavaş yavaş düşen müzik vardı. Uyum birinci ayda belirgin arttı, ama 3. ve 6. aylarda fark kalmadı (Smith ve ark., 2009).

3. Bilişsel destek. Programda dikkatin beş alanı (odaklanmış, sürdürülen, seçici, kayan ve bölünmüş dikkat) ve bunların müzikle çalışılması anlatıldı. Uyku apnesi hastalarında müzikle yapılandırılmış bilişsel çalışmayı sınayan bir çalışma bulamadık. Bu bölüm programda bir öneri olarak kalıyor.

“Somnolojik müzik terapi”: bir kavram önerisi

Programın son bölümü, uyku bozukluklarına özgü bir müzik terapi tanımı için bir girişimdi. Önerilen ad **“somnolojik / somnojenik müzik terapi”**ydi. “Somnolojik” uyku bilimine ilişkin, “somnojenik” uyku getiren demektir. Bu terim için PubMed’de kayıt bulamadık (sorgu tarihi 1 Kasım 2026). Yani uluslararası literatürde yerleşik bir terim değil, programda önerilen yerli bir kavram olarak okunmalıdır.

Sunuda bu kavramın çerçevesi olarak sekiz basamaklı bir süreç verildi: tanısal bilgi, değerlendirme ve gönderim nedeni, gereksinimler, kültürel konular, terapi hedefleri, terapi planı ve seans yapısı (reseptif, rekreatif, kompozisyonel ya da doğaçlamaya dayalı müzik terapi), dönemsel değerlendirme ve raporlama. Bu, müzik terapinin genel süreç modelidir. Kavramı uykuya özgü kılacak içerik (hangi bozuklukta, hangi hedefle, hangi ölçümle) henüz tanımlanmış değil. Bu boşluk aynı zamanda bir fırsat: kavramın değeri, onu sınayacak kontrollü çalışmalarla belirlenecek.

Bir de şunu not etmek gerekir: insomnideki kanıtın neredeyse tamamı müzik dinletme çalışmalarından gelir. Terapistli bir “uyku müzik terapisinin” dinletmeye bir şey katıp katmadığı, ağrıda olduğu gibi burada da açık bir sorudur.

Hipnoz köprüsü: telkin ve uyku derinliği

Uykuda hipnozla müziği doğrudan karşılaştıran bir çalışma bulamadık. Ama iki literatür yan yana konduğunda öğretici bir fark çıkıyor.

Genç, sağlıklı kadınlarda öğle şekerlemesinden önce “daha derin uyu” telkini içeren bir hipnotik metin dinletildi. Kontrol metnine göre yavaş dalga uykusu %81 arttı, uyanıklık süresi %67 azaldı. Etki yalnız telkine yatkın katılımcılarda görüldü (Cordi ve ark., 2014). Yatkınlığı düşük katılımcılarda ise aynı telkin, hipnoz yerine “yönlendirilmiş imgelem” adıyla ve nefes gevşemesiyle verildiğinde bile yavaş dalga uykusunu azalttı (Cordi ve Rasch, 2020).