Araştırma yöntemleri ve kanıta dayalı uygulama

Bu ders, 23 ve 24 Ekim 2026 SEP ders sunumlarını ve dökümlerini (Bilimsel Araştırma ve Bilgiye Erişim, 1–10. sunular) tek bir çalışma rehberinde birleştiriyor. Programda anlatılmayan ama bir müzik terapistin her hafta kullanacağı “nasıl yapılır” kısımlarını (PICO, gerçek PubMed taraması, GRADE, raporlama kılavuzları) ekledim. Eklenen her bilgi kaynaklıdır.

Bir hekim olarak kanıta dayalı tıbbı tanıyorsun: en iyi araştırma kanıtı, klinik uzmanlık ve hastanın değerleri birlikte (Sackett ve ark., 1996). Müzik terapide aynı formül geçerli. Yalnız ilk ayak (araştırma kanıtı) ilaç araştırmalarından daha kırılgan. Neden kırılgan olduğunu anlamak bu dersin asıl kazancı.

1. Bilim, yöntem ve hipotez

Program bilimi “gerçeği arama eylemi” olarak tanımladı ve iki cümleyi öne çıkardı: bilimin temeli dürüstlüktür; etik olmadan bilim olmaz. Ayrıca araştırma (research) ile çalışma (study) ayrıldı: çalışmalar bir araştırmanın parçalarıdır.

Bilimsel yöntemin tarihsel iki ayağı tümdengelim (genelden özele) ve tümevarımdır (özelden genele). Modern yöntem ikisini birleştirir ve dört adımla ilerler: gözlem → hipotez → gerçekleme (daha geniş gözlemle sınama) → genelleme. Genelleme hiçbir zaman kesin değildir; hep bir hata payı taşır.

Hipotez, yanlışlanabilir bir iddiadır. Test bir hipotezi kanıtlamaz; ancak çürütebilir. İstatistikte iki hipotez kurulur:

• H0 (boş hipotez): fark ya da ilişki yoktur.
• H1 (alternatif hipotez): fark ya da ilişki vardır.

Ölçme düzeyleri. Programda “sayısal > sıralı > adsal” diye anlatıldı. Literatürde dört düzey ayrılır: adsal (kadın/erkek), sıralı (hafif/orta/ağır), aralıklı (sıcaklık °C) ve oranlı (kalp hızı, süre). Sayısal düzey aralıklı ve oranlı olmak üzere ikiye bölünür. Ağrı için kullanılan 0–10 sayısal derecelendirme ölçeğinin aralıklı mı sıralı mı sayılacağı istatistikçiler arasında tartışılır. Bu seçim, hangi testin kullanılacağını etkiler.

2. Çalışma tasarımları

Program üç ana tür saydı: gözlemsel, deneysel ve meta-analiz. Aşağıdaki tabloda her birine bir müzik terapi sorusu ekledim.

Tasarım	Özellik	Müzik terapi örneği
Olgu sunumu / olgu serisi	Tanımlayıcı, kontrol yok, hipotez yok	Nadir bir nörolojik tabloda doğaçlamaya yanıtı ayrıntılı anlatmak
Kesitsel	Bir zaman diliminde “fotoğraf”	Bir yoğun bakımda hastaların müzik tercihlerinin dağılımı
Vaka–kontrol	Geriye dönük; sonuçtan nedene	Ameliyat sonrası deliryum gelişenlerle gelişmeyenlerin müzik maruziyeti
Kohort	İleriye dönük izlem	Koroda şarkı söyleyen yaşlıların bilişsel seyrinin izlenmesi
Randomize paralel kontrollü (RKÇ)	Kura ile iki ya da daha çok gruba atama	Müzik terapi + standart bakım ile yalnız standart bakım
Randomize olmayan kontrollü	Gruplar kurayla oluşmaz; yanlılık riski yüksek	Bir serviste müzik, diğerinde yok
Kendi kendinin kontrolü (önce–sonra)	Her birey kendi kontrolü	Seans öncesi ve sonrası kaygı puanı
Çapraz (cross-over)	Herkes iki koşulu sırayla alır; arada arınma dönemi	Ağrı kliniğinde müzik haftası ve sessiz hafta
Sistematik derleme / meta-analiz	Önceden belirlenmiş yöntemle çalışmaları toplar; uygunsa sayısal birleştirir	Cochrane müzik derlemeleri

3. Kanıt hiyerarşisi ve GRADE

Tıpta yaygın kanıt piramidi yukarıdan aşağıya şöyledir: sistematik derleme ve meta-analiz → RKÇ → kohort → vaka–kontrol → kesitsel → olgu serisi/sunumu → uzman görüşü. Program bunun yalnız iki cümlesini verdi: deneysel bulgular gözlemselden değerlidir; randomize olmayan kontrollü çalışmanın gücü düşüktür.

Piramit kaba bir harita. İki düzeltme gerekiyor:

1. Tasarım tek başına kaliteyi belirlemez. Kötü yürütülmüş bir RKÇ, iyi yürütülmüş bir kohorttan zayıf olabilir. Murad ve arkadaşları bu yüzden piramidin çizgilerini dalgalı çizer. Sistematik derlemeyi tepeden çıkarıp diğer çalışmaları değerlendirmek için kullanılan bir mercek olarak konumlarlar (Murad ve ark., 2016).
2. Her soru için en iyi tasarım RKÇ değildir. Nadir ya da geç ortaya çıkan zararlar için kohort ve kayıt çalışmaları daha uygundur.

GRADE, bir sonuca ait kanıtın kesinliğini dört düzeyde derecelendirir: yüksek, orta, düşük, çok düşük. RKÇ’lerden gelen kanıt yüksekten, gözlemsel kanıt düşükten başlar. Yanlılık riski, sonuçlar arası tutarsızlık, dolaylılık, kesinsizlik (geniş güven aralığı) ve yayın yanlılığı nedeniyle düşürülür. Büyük etki ya da doz–yanıt ilişkisi gibi durumlarda yükseltilebilir (Guyatt ve ark., 2008). Cochrane derlemelerindeki “orta kesinlikte kanıt” ifadesi bu sistemin dilidir.

4. Nicel, nitel ve karma yöntemler

	Nicel	Nitel
Veri	Sayısal	Sözel, görsel, gözlemsel; müzikte ses kaydı da olabilir
Soru	Ne kadar? Ne sıklıkta? Fark var mı?	Niçin? Nasıl? Bu deneyim ne anlama geliyor?
Amaç	Ölçmek, karşılaştırmak, genellemek	Anlamı ve süreci keşfetmek, kuram üretmek
Örneklem	Temsil gücü olan, yeterli büyüklükte	Amaçlı, bilgi açısından zengin, küçük
Yaklaşımlar	Betimsel, deneysel, ilişkisel, nedensel-karşılaştırmalı	Fenomenoloji, etnografi, gömülü kuram, örnek olay

Karma yöntem ikisini tek çalışmada birleştirir. Örneğin bir RKÇ’de kaygı puanını ölçüp, aynı katılımcılarla görüşerek müziğin onlar için ne anlam taşıdığını sorabilirsin.

5. Soruyu kurmak: PICO

İyi bir arama iyi bir soruyla başlar. Klinik soruyu dört öğeye bölmek kanıta dayalı tıbbın klasik aracıdır (Richardson ve ark., 1995^?):

Öğe	Anlamı	Örnek (kurgusal, klinik öneri değildir)
P	Popülasyon / problem	Planlı ameliyat öncesi kaygılı yetişkinler
I	Müdahale	Terapist eşliğinde müzik terapi seansı
C	Karşılaştırma	Standart bakım
O	Sonuç	Öznel kaygı puanı (STAI-durumluk)

Soru cümlesi: “Ameliyat öncesi kaygılı yetişkinlerde müzik terapi, standart bakıma kıyasla öznel kaygıyı azaltır mı?” Bu bir farklılık sorusudur. Programdaki üç soru türünden (farklılık, ilişki, tanımlayıcı) biridir ve H0/H1 çifti doğrudan kurulabilir.

6. Tarama: Boole mantığı ve gerçek bir PubMed denemesi

Boole işleçleri George Boole’un (1815–1864) 1854’te kurduğu mantığa dayanır:

• AND kesişimdir, aramayı daraltır.
• OR birleşimdir, eşanlamlıları toplar ve aramayı genişletir. Programdaki örnekte A ve B kümeleri birer milyon, ortak kısım 100 bin ise A OR B 1,9 milyon kayıt getirir.
• NOT dışlar. Dikkatli kullan; ilgili kayıtları da düşürebilir.

Ek araçlar: tırnak işareti tam ifade arar ("music therapy"), yıldız kesme yapar (anxiet*), parantez önceliği belirler. PubMed’de alan etiketleri ([tiab] başlık/özet) ve kontrollü sözlük MeSH aramanın isabetini artırır.

Bugün yaptığım tarama (1 Kasım 2026, PubMed)

Sorgu	Kayıt sayısı
"music therapy" AND anxiety	2.072
aynı sorgu + 2016–2026 yayın tarihi	1.455
aynı sorgu + randomized controlled trial[pt]	635
aynı sorgu + systematic review[pt] OR meta-analysis[pt]	288
"Music Therapy"[Mesh] AND "Anxiety"[Mesh]	1.099
music therapy anxiety (tırnaksız)	2.533
"music therapy" (tırnaklı)	7.809
music therapy (tırnaksız)	11.434
music	45.016

Sayıları PubMed E-utilities ile 1 Kasım 2026’da aldım. Sen aradığında biraz farklı çıkacaktır; literatür her gün büyüyor. Bu yüzden tarama tarihini ve sorguyu kaydetmek yöntemin parçasıdır.

Daha isabetli bir PubMed dizisi şöyle kurulur. Kavram içinde OR, kavramlar arasında AND:

("Music Therapy"[Mesh] OR "music therapy"[tiab] OR "music intervention*"[tiab])
AND ("Anxiety"[Mesh] OR anxiet*[tiab])
AND (preoperative[tiab] OR "before surgery"[tiab])

Adım adım tarama protokolü

1. PICO öğelerini yaz. Her öğe için eşanlamlıları, İngilizce ve Türkçe karşılıkları çıkar.
2. Kontrollü sözlüğü bul (PubMed’de MeSH Database).
3. Diziyi kur, filtreleri (tarih, dil, yayın türü) ekle.
4. Sorguyu, tarihi ve sonuç sayısını kaydet.
5. Aynı mantığı en az iki veri tabanında tekrarla, kayıtları birleştirip yinelenenleri ayıkla.
6. Önceden yazdığın dahil etme/dışlama ölçütleriyle önce başlık–özet, sonra tam metin tara.
7. Akışı PRISMA şemasıyla raporla (Page ve ark., 2021).

Kaynak	Ne için?	Pratik not
PubMed / MEDLINE	Biyotıp literatürü	Ücretsiz; MeSH; “Free full text” filtresi
Cochrane Library	Sistematik derlemeler ve kontrollü çalışma kayıtları (CENTRAL)	Müzik derlemeleri için ilk durak
Scopus	Çok disiplinli özet ve atıf	Kurum aboneliği; örnek: TITLE-ABS-KEY("music therapy" AND anxiety)
Web of Science	Atıf dizinleri	Kurum aboneliği; örnek: TS=("music therapy" AND anxiety)
TR Dizin (ULAKBİM)	Türkiye’de dizinlenen hakemli dergiler	trdizin.gov.tr; Türkçe anahtar sözcüklerle de ara
YÖK Ulusal Tez Merkezi	Türkiye’deki lisansüstü tezler	tez.yok.gov.tr; izinli tezlerin tam metni PDF
Google Scholar	Geniş tarama, gri literatür	Kalite filtresi yok; tamamlayıcı olarak kullan

Scopus ve Web of Science söz dizimlerini kendi arayüzlerinde denetle. Programdaki “haftada bir tez, bir makale oku” önerisi bu tablodaki son iki satırla kolayca uygulanır.

7. Kaynak gösterme: APA 7 ve Vancouver

Program kaynak göstermemeyi “vefasızlık ve hırsızlık” diye niteledi. Her sistemin iki parçası vardır: metin içi atıf ve kaynakça. Hangi sistemin kullanılacağını derginin “yazarlara bilgi” sayfası söyler. Aynı kaynağın iki yazımı:

APA 7 (metin içinde: Bradt ve ark., 2013) (APA, 2020^?):

Bradt, J., Dileo, C., & Shim, M. (2013). Music interventions for preoperative anxiety. Cochrane Database of Systematic Reviews, (6), CD006908. https://doi.org/10.1002/14651858.CD006908.pub2

Vancouver (metin içinde numara: [1]):

1. Bradt J, Dileo C, Shim M. Music interventions for preoperative anxiety. Cochrane Database Syst Rev. 2013;(6):CD006908. doi:10.1002/14651858.CD006908.pub2

8. Yapay zekâ ve uydurma kaynak

24 Ekim dersinde önemli bir uyarı yapıldı: sohbet yapay zekâsı, uzman olmayana ikna edici ama yanlış yanıt verebilir. Bunun kaynakça boyutu ölçülmüş durumda. GPT-3.5 ve GPT-4 ile yazdırılan 84 kısa derlemedeki 636 kaynak incelendi. GPT-3.5 kaynaklarının %55’i, GPT-4 kaynaklarının %18’i hiç var olmayan yayınlardı. Gerçek kaynakların da önemli bir kısmında künye hatası vardı (Walters ve Wilder, 2023).

Bu platformda bu yüzden bir kural var: olgusal denetim dil modeline değil, koda verilir. Her ders kaynakçası scripts/kaynak-dogrula.mjs betiğinden geçer. Betik, DOI’li her kaydı Crossref’te sorgular ve üç şeyi karşılaştırır: başlık benzerliği (en az 0,85), yayın yılı (birebir) ve ilk yazarın soyadı. Eşleşmeyen kayıt asla otomatik düzeltilmez; rapora yazılır. Aşağıda betiği, biri gerçek, biri tümüyle uydurma, biri gerçek DOI’ye yanlış başlık ve yıl iliştirilmiş üç deneme kaydıyla çalıştırdığım çıktının aynısı var:

— ornek.json
✓  gercek
✗  uydurma: Crossref 404 — DOI bulunamadı. En yakın aday: 10.28971/532018da96 "Music Therapy for Preoperative Anxiety in Surgical Patients: An Integrative Review" (2018)
?  karisik: başlık benzerliği 0.30 · yıl 2016/2013 · yazar bradt/bradt → Crossref: "Music interventions for preoperative anxiety"

Üçüncü satır en tehlikeli türü gösteriyor: DOI gerçek, yazar gerçek, ama başlık (“Music therapy cures preoperative anxiety…”) ve yıl uydurulmuş. Okurken fark etmesi en zor hata budur. Yayın etiği tarafında COPE’un tutumu açıktır: yapay zekâ araçları yazar olamaz. Kullanan yazar bunu açıkça bildirir ve metnin tüm sorumluluğu ondadır (COPE, 2024^?).

9. Yayın etiği

Program etik dışı davranışları şöyle sıraladı:

Davranış	Ne demek?
İntihal	Başkasının eserini ya da bir bölümünü atıfsız kendi eseri gibi sunmak
Uydurma	Yapılmamış araştırmanın verisini üretmek
Çarpıtma	Veriyi ya da analizi sonucu değiştirecek biçimde bozmak (p değerini “anlamlı” çıkarmak dahil)
Yayın tekrarı	Aynı çalışmayı birden çok dergide yayımlamak
Dilimleme	Tek veri setini gereksiz küçük makalelere bölmek (“bir koyundan beş post”)
Haksız yazarlık	Hak etmeyeni eklemek, hak edeni çıkarmak
Desteği ve çıkar çatışmasını gizlemek	Fon kaynağını, kurumu, çıkar ilişkisini belirtmemek
Taraflı kaynak seçimi	Yalnız iddiayı destekleyen kaynakları anmak

Programın vurguladığı bir nokta çok değerli: olumsuz sonuç da yayımlanmalıdır. Helsinki Bildirgesi’nin 2024 metni bunu açıkça söyler: olumsuz ve sonuçsuz bulgular da olumlu bulgular gibi yayımlanmalı ya da kamuya açılmalıdır (WMA, 2024^?).

10. Klinik araştırma etiği

Tarihçe. Nürnberg Kodu (1947), Nazi hekimlerinin yargılandığı davanın ardından gönüllü rızayı insan deneyinin mutlak şartı yaptı (Shuster, 1997). Helsinki Bildirgesi, Dünya Tabipler Birliği’nin 1964’te kabul ettiği ve defalarca revize ettiği temel metindir. Son revizyon Ekim 2024’te Helsinki’deki 75. Genel Kurul’da yapıldı. Bildirgenin başlığı artık “insan katılımcılar” der, “denek” değil (WMA, 2024^?). Programın “denek yerine gönüllü” vurgusu bu yönelimle uyumludur.

Bir araştırmayı etik yapan yedi ölçüt. Sunudaki liste (değer, geçerlilik, adil seçim, risk–yarar, bağımsız inceleme, onam, saygı), Emanuel ve arkadaşlarının yedi ölçütüyle birebir örtüşüyor (Emanuel ve ark., 2000). Programın “bilimsel olmayan bir proje zaten etik değildir” cümlesi de bu çerçevenin ikinci ölçütüdür: geçersiz bir çalışma, katılımcıyı boşuna riske sokar.

Plasebo. Programda, ağır depresyonda ilacı kesip plasebo vermenin artık kabul edilmediği ve üç kollu tasarıma geçildiği anlatıldı. Helsinki’nin ilkesi bunun gerekçesidir. Yeni müdahale kural olarak kanıtlanmış en iyi müdahaleyle karşılaştırılır. Plasebo ya da müdahalesizlik ancak kanıtlanmış bir müdahale yoksa veya zorlayıcı yöntemsel bir gerekçe varsa kabul edilir. Bu durumda da katılımcı ciddi ya da geri dönüşsüz zarar riskine sokulamaz (WMA, 2024^?). Bildirge ayrıca her çalışmanın ilk katılımcıdan önce herkese açık bir kayıt sistemine kaydedilmesini ister.

Türkiye’de GETAT araştırması. Müzikterapi bir GETAT uygulaması olduğu için bilimsel çalışmalar GETAT Uygulamalarının Klinik Araştırmaları Hakkında Yönetmelik’e tabidir (GETAT Yön. m.8/2). Girişimsel olmayanlar dahil tüm araştırma sonuçları Genel Müdürlüğe bildirilir (Sağlık Bakanlığı, 2026^?). 2019 tarihli bu yönetmeliğin metninden doğruladığım üç nokta var (Sağlık Bakanlığı, 2019^?):

• Araştırma protokolü, tanım gereği Helsinki Bildirgesi’ni ve araştırmaya ait formları içeren belgedir (m.4/1-d). Programdaki “Helsinki’nin her sayfası imzalanır” uygulaması ise metinde yazılı değil; kurulun başvuru usulüne bağlı olabilir.
• Etik kurul, uygulama merkezi bünyesinde kurulur (m.4/1-k, m.25 vd.). Programdaki “13 kurul” sayısını doğrulayamadım.
• Sigorta kural olarak zorunludur (m.29/1). Ancak girişimsel olmayan araştırmalar ve GETAT yönetmeliğinde belirtilen şartlarda GETAT araç ve yöntemleriyle yapılan araştırmalar sigorta kapsamı dışındadır (m.29/1-a, b). Etik kurul ya da Genel Müdürlük gerekçe göstererek sigorta isteyebilir. Programdaki “Faz 1–3’te sigorta zorunlu” kuralı ilaç araştırmalarının dilidir.

Bu yönetmelik 2014 GETAT Yönetmeliği’ne atıf yapan 2019 metnidir. 2026’da GETAT Yönetmeliği yenilendiği için güncel metni ayrıca kontrol et. En önemli kural değişmez: etik kurul onayı veri toplamadan önce alınır; sonradan onay olmaz.

11. Müzik terapi araştırmasının özgül güçlükleri

Körleme

İlaç çalışmasında plasebo kapsülü, etkin kapsülle aynı görünür. Müzikte bu mümkün değildir: katılımcı müzik dinlediğini bilir, terapist ne çaldığını bilir. Cochrane’in ameliyat öncesi kaygı derlemesinde çalışmaların çoğu körleme eksikliği nedeniyle yüksek yanlılık riskinde bulundu. Derleme, öznel sonuçlarda değerlendirici körlemesinin çoğu zaman imkânsız olduğunu da not eder (Bradt ve ark., 2013). Çözüm yolları: sonuç değerlendiricisini körlemek, öznel ölçümün yanına nesnel ölçütler (kalp hızı, ilaç gereksinimi, yatış süresi) eklemek ve beklentiyi ölçüp analize katmak (Bradt, 2012).

Kontrol grubu

“Müziğe karşı ne?” sorusunun tek doğru yanıtı yok. Her seçenek başka bir soruya yanıt verir:

Kontrol koşulu	Yanıtladığı soru
Standart bakım	Müzik eklemek fark yaratıyor mu?
Sessiz dinlenme / kulaklık ama müzik yok	Dinlenme ve izolasyonun ötesinde müziğin katkısı var mı?
Dikkat kontrolü (aynı süre terapist ilgisi, müziksiz)	İlişki ve ilgiden ayrı olarak müziğin katkısı var mı?
Kayıtlı müzik dinletme	Canlı müzik terapi, music medicine’den farklı mı?

Bradt’ın RKÇ kılavuzu bu seçimlerin, ayrıca terapist sayısı ve müdahaleye sadakatin nasıl planlanacağını ayrıntılı anlatır (Bradt, 2012).

Müdahale tanımı: “müzik” demek yetmez

“Hastalara müzik uygulandı” cümlesi tekrar edilebilir bir yöntem değildir. Hangi müzik? Kim seçti? Canlı mı kayıtlı mı? Kaç desibel? Kaç dakika, kaç seans? Terapist kim? Bu boşluğu doldurmak için iki araç kullanılır:

• TIDieR, her türlü müdahalenin tanımı için 12 maddelik genel kontrol listesidir: ne, neden, kim, nasıl, nerede, ne zaman ve ne kadar, uyarlama, sadakat gibi (Hoffmann ve ark., 2014).
• Müzik temelli müdahale raporlama kılavuzu 2011’de yedi bileşenle yayımlandı: kuram, içerik, uygulama takvimi, uygulayıcı, tedaviye sadakat, ortam ve uygulama birimi (Robb ve ark., 2011). Sistematik bir incelemede 187 müzik müdahalesi çalışmasının yarısından azı bu yedi bileşenin dördünü (kuram, uygulayıcı niteliği, sadakat, ortam) raporlamıştı. Kullanılan müzik ve ses düzeyi de çoğunlukla yazılmamıştı (Robb ve ark., 2018). Kılavuz 2025’te Delphi yöntemiyle güncellendi. Yeni RG-MBI listesi 12 maddedir ve sekiz bileşeni kapsar: ad, kuram/bilimsel gerekçe, içerik, uygulayıcı, bireysel/grup, ortam, uygulama takvimi, tedaviye sadakat (Robb ve ark., 2025).

RKÇ’nin genel raporlaması için CONSORT 2025 kullanılır (Hopewell ve ark., 2025). Yazarlar RG-MBI’yı CONSORT gibi yöntem kılavuzlarıyla birlikte kullanmayı önerir.

Terimler

Robb ve arkadaşlarının incelemesi, terimlerin tutarsız kullanıldığını da gösterdi (Robb ve ark., 2018). Ameliyat öncesi kaygı derlemesindeki çalışmaların tümü kayıtlı müzik dinletmeydi; derleme bunu music medicine diye adlandırır (Bradt ve ark., 2013). Okurken her zaman şunu sor: bu çalışmada müdahaleyi eğitimli bir müzik terapist, terapötik bir süreç içinde mi uyguladı? Yanıt hayırsa, bulgu müzik terapi için ancak dolaylı kanıttır. GRADE’in dilinde bu, dolaylılık nedeniyle kesinliğin düşürülmesi demektir.